De Hoge Berg zonder tuunwal is als Oranje zonder Miedema

De tuunwal op Texel ontstond vooral uit armoede. Wat is het? Een voedzame pap? Stamppot? Taart? Hieronder leest u het belangrijkste over dit eilandse territoriumdingetje. Een fenomeen waar Texelaars trots op zijn.

Texelse bakkers hebben al heel wat gebak en koek op de markt gebracht met eilandse namen. Als u denkt dat tuunwallen ook iets lekkers zijn, dan komt u bedrogen uit. Het zijn in pyramidevorm opgestapelde en gortdroge graszoden. Alleen de sterkere grassen en planten overleven het op deze armoedige plek.

Overal heten ze anders. Een tuinwal (Nederlands), tuunwal (Texels), túnwâltsje (Fries) of schapenwal (zo noemen de Wieringers hem).Texel is de enige plek die een uitgebreid, gezichtsbepalend tuunwallenlandschap heeft.

Hebben die dingen ook nog nut? Jazeker. De wallen scheiden in het Hoge Berggebied van Texel de schapenweilanden van elkaar. De Hogeberg is een glooiende omgeving die je rechts van je ziet opdoemen als je vanaf de veerhaven naar dorp Den Burg rijdt. Voor degenen die iets meer duiding willen: het ligt ingeklemd tussen de dorpen Oudeschild en Den Burg en er grazen voornamelijk schapen. De glooiing en heuvels hebben we te danken aan een gletsjer uit de IJstijd. Deze liet een kilometerslange strook keileem achter op het eiland.

De wallen scheiden in het Hoge Berggebied van Texel de schapenweilanden van elkaar.

Wanneer deed de tuunwal zijn intrede?

Vroeger mocht elke Texelse boer in het voorjaar en zomermaanden zijn vee op alle grasgebieden van het eiland laten grazen. Het vee liep zelfs in de duinen! Hoe moet het terugvinden van de eigen schapen, koeien en varkens eraan toe gegaan zijn, in deze graasvrijstaat?

Door de perceelscheidingsplichten kwam aan de relatieve chaos een einde. Elke boer kreeg zijn eigen landjes toebedeeld, waar zijn eigen koeien, schapen en varkens konden grazen. Zij besloten hun eigen grond af te scheiden door graszoden te steken en op elkaar te stapelen. Het resultaat: tuunwallen.

(Al waren er ook in deze ordentelijke tijd nog genoeg boeren die hun kleinvee los over het erf lieten skarrelen. Er gaat een verhaal, dat een koppeltje varkens van een Hoge Bergboer werkelijk overal opdook, langs de paden op De Hoge Berg. De eigenaar maakte zich er niet zo druk over: ‘ze komme wel weer terug, als ze het zat benne.’)

Op de Hoge Berg graasden en grazen voornamelijk schapen. Vooral op deze plek ziet u alleen maar tuunwallen rondom de weiden. Het is een schitterend gezicht. Vooral als u vanaf het hoogste punt uitkijkt over het gebied.

Vroeger kronkelde er over het eiland meer dan 350 kilometer tuunwal. Niet alleen op en langs de Hoge Berg, maar ook in de duinen en langs de duinranden van de dorpen Den Hoorn en De Cocksdorp. Er is nog zo’n 50 a 75 kilometer tuunwal over. En daar zijn we natuurlijk hartstikke zuinig op. Lees ‘Wandelen door en over Texel‘ en ontdek zelf de schoonheid van de tuunwal.

Vanaf het boerenwandelpad ‘Brakenstein’ heeft u een prachtig uitzicht op de Hoge Berg.

Waren hekken niet handiger geweest?

Tuunwallen maken en onderhouden is een heel gesodemieter. De graszoden moeten worden gestoken, naar de plek worden gebracht waar de wallen moeten komen en zorgvuldig op elkaar worden gestapeld. Ingezakte tuunwallen krijgen geregeld een opknapbeurt. Vroeger ging dit bouwwerk met de hand, nu ondersteunt een kraan soms de man met de schop. Een tuunwal maken is arbeidsintensief werk. Boeren krijgen een vergoeding voor het onderhoud van hun eigen tuunwal.

Jonge, jonge, wat een gedoe! Waarom heeft men hier nooit gewoon hekjes getimmerd rondom de schapenlandjes?

Omdat hout niet voorhanden was. Het was te duur en te schaars. Gras en grond had je op het uitgestrekte eiland overal en zo ging men in 1652 massaal aan de slag met het steken en stapelen van graszoden. Inmiddels zijn we zo gehecht aan de tuunwallen, dat we niet meer zonder deze verschijningen in het landschap kunnen. (Pas begin 1900 is men begonnen met bosbouw. Lees ook ‘Zes inzichten over het Texelse Dennenbos.)

Schapen springen toch zo over die tuunwallen heen?

Ja, schapen zijn redelijk goeie springers en vooral de rammen wagen in het voorjaar graag een sprongetje richting de damesveldjes. Vroeger maakten de boeren een span; ze verbonden twee poten met een touw.  Het wagen van een sprongetje naar de buren was daardoor onmogelijk. Omdat spannen nu not done is, zetten we op de wallen houten paaltjes met draad ertussen (…).

Grasklokjes, de eikvaren, Engels gras, muizenoortjes en de zandblauwtjes. Er groeit echt van alles op onze tuunwallen.

Waarom is die tuunwal nu nog belangrijk?

De Hoge Berg zonder tuunwallen is als het Nederlandse voetbalvrouwenteam zonder spits Vivianne Miedema. De groene wallen, de oude stolpen en de drinkkolken; ze maken het Hoge Berggebied prachtig om naar te kijken en een prima functionerend systeem. Dankzij de inbreng van boeren, krijgen ook de weidevogels weer voldoende speeltijd.

Op de tuunwallen heeft de wind in de loop der jaren veel zaden van sterke, mooie planten en grassen op de droge massa doen belanden. Zoals het grasklokje, de eikvaren, Engels gras (met knalroze bloemen in de zomer), muizenoortjes en de zandblauwtjes. De opvallende korenbloem, die erg lijkt op het zandblauwtje, tiert ook welig op de wallen. Zij krijgen geregeld bezoek van insecten.

De Noordse woelmuizen hebben in een aantal tuunwallen complete ondergrondse woonwijken gebouwd. Dat doen ze trouwens met respect: van instortingsgevaar is nooit sprake. Tussen de tuunwallen en de weides lopen wandelpaden die u, tot heuphoogte in de luwte, over de Hoge Berg leiden. Soms hoort u het waakzame gepiep van de muizen in de tuunwal.

In het vroege voorjaar kruipen de lammetjes op De Hoge Berg dicht tegen de tuunwallen aan om zich te beschermen tegen de straffe wind of regenbuien. Vindt u dat die lammetjes in de warme stal thuishoren? Lees dan nog even dit lammetjesverhaal.

Tuunwallen alleen op Texel?

Texel is een van de weinige plekken waar we de tuunwallen nog zo koesteren. Met hulp van het Waddenfonds, Landschap Noord-Holland en de schapenboeren. Op Wieringen herstellen lokale bedrijven met hulp van dezelfde fondsen nu ook hun schapenwallen. Wieringen is een voormalig eiland, dat nu vastligt aan Noord-Holland. In het Friese Gaasterland liggen nog de restanten van túnwâltsjes of skiepwâltsjes. Of die ook worden hersteld is ons niet bekend. Meer over de tuunwal als Cultureel Erfgoed lees u hier.

Veel plezier op ons mooie eiland.

Bouke Weber